مفهوم قانون

به جرئت می‌توان گفت کتاب مفهوم قانون مهم‌ترین اثر، در زمینهٔ فلسفهٔ حقوق به زبان انگلیسی، در سدهٔ بیستم بوده است. این کتاب، چند سال پس از انتشار، فهم فلسفهٔ حقوق و شیوهٔ تدریس آن را در دنیای انگلیسی و غیرانگلیسی زبان دگرگون ساخت. این تأثیر شگرف موجب شد که دربارهٔ کتاب و آموزه‌هایش مطالب بسیاری، نه‌تنها در زمینهٔ نظریه حقوقی بلکه همچنین در حوزهٔ فلسفه اخلاق و فلسفه سیاسی، منتشر شوند. در نیم سدهٔ گذشته، نظریهٔ حقوقی پروفسور هارت به کانون توجه در فلسفهٔ حقوق تبدیل شده است. پس از انتشار این اثر، نظریات جدی‌ای که در مراکز مهم آموزشی و پژوهشی حقوق، در سطح جهان، مطرح شده‌اند، صرفاً گامی در جهت بهبود یا نقد نظریه اثبات‌گرایی هارت بوده‌اند.
در این کتاب، پس از نقد نظریه فرمان، قانون به‌مثابه اتحاد قواعد اولی و ثانوی معرفی می‌شود. اما این قواعد بافتی باز دارند و، از این رو، «تقنین قضایی» بهای تنظیم قاعده‌مند حیات اجتماعی توصیف می‌شود. برداشت قاعده‌مند از قانون در مقابل دو گرایش افراطیِ نظری، یعنی شکل‌گرایی و قاعده‌شکاکی، قرار دارد که باید شرح داده و نقد شوند. پروفسور هارت، پس از این شرح و نقد، به بحث از نسبت میان قانون، از یک سو، و اخلاق و عدالت، از سوی دیگر می‌پردازد و، باریک‌بینانه، نکته‌هایی ژرف در این خصوص پیش می‌نهد. نشان‌دادن خلط میان دو نوع قانون طبیعی، و نیز ترسیم محتوای حداقلی حقوق طبیعی، که در حقیقت محدودیت‌های طبیعی همه نظام‌های هنجاری‌اند، نمایانگر موضع نظری او در برابر حقوق طبیعی هستند. هارت در فصل آخر کتاب، از حقوق بین‌الملل به‌مثابه مصداقی خاص از نظام حقوقی دفاع می‌کند.