نگاهی فلسفی به سریال Severance

آزمایش فکری مریخ؛ کلون یا خود واقعی؟

تصور کنید می‌خواهید به مریخ بروید. دو راه دارید: یکی گران، که خودتان را با بدن خودتان بفرستید. دیگری ارزان، که از شما یک کلون (همتای دقیق) بگیرند، آگاهی‌تان را کپی کنند درون کلون، و کلون را به مریخ بفرستند. اگر خودتان را با آگاهی‌تان بشناسید، راه ارزان را انتخاب می‌کنید (چون آگاهی شما در مریخ به حیات خود ادامه می‌دهد). اما اگر خودتان را با بدن‌تان بشناسید، راه گران را برمی‌گزینید. سریال Severance این مسئله را عینی می‌کند: اگر خاطرات شخصی یک بدن حذف شوند، آیا آن شخص دیگر «منِ» قبلی نیست؟ و اگر خاطرات کاری یک بدن هم حذف شوند، آیا خودِ کاری، برده‌ای بی‌خاطره نیست که به زور کار می‌کند؟

نورالینک (Neuralink) و اختلال هویت تجزیه‌ای

ایلان ماسک، مدیر تسلا، شرکتی به نام «نورالینک» دارد که می‌خواهد تراشه در مغز کارگران کار بگذارد تا مستقیماً به اینترنت متصل شوند و کارایی بیشتری داشته باشند. جراحی «نسبتاً بدون درد» است تا کارگر زودتر به سر کار برگردد – درست مثل سریال که خودِ کاری‌ها بلافاصله بعد از جراحی سر میز کار می‌نشینند. این تشابه، سؤال اخلاقی مهمی را پیش می‌کشد: آیا می‌شود با تراشه، کسی را مجبور به کاری کرد که خود اصلی‌اش هرگز رضایت آگاهانه برای آن کار نداده؟ در سریال، خودِ کاری هرگز رضایت به جدایی نداده، خودِ بیرونی برایش تصمیم گرفته. این نقض آشکار استقلال و آزادی فردی است.

تشابه واقعی دیگر با دنیای واقعی، اختلال چندشخصیتی (DID) است. در این اختلال، بر اثر تروما در کودکی، چند شخصیت مجزا در یک بدن شکل می‌گیرند که هرکدام خاطرات و حتی گاهی آلرژی‌ها و بیماری‌های متفاوتی دارند. اما تفاوت مهم این است: در DID، شخصیت‌ها خودبه‌خود و بر اثر آسیب روانی پدید می‌آیند، ولی در سریال Severance، جراحی آگاهانه و مصنوعی است. همچنین اگر خودِ بیرونی بیش‌فعالی (ADHD) داشته باشد، خودِ کاری هم دقیقاً همان اختلال را دارد، چون بافت مغز یکسان است. این مرز میان «دو شخص» و «یک شخص با دو حالت» را مبهم‌تر می‌کند.

اخلاق فراموش‌شده

هولناک‌ترین بخش سریال، شاید استفاده از جدایی برای زایمان باشد. در یکی از صحنه‌ها، اشاره می‌شود که زنی برای فرار از درد زایمان، عمل جدایی می‌کند؛ یعنی خودِ کاری او فقط برای تحمل ساعات طاقت‌فرسای زایمان «بیدار» می‌شود، بدون اینکه هیچ زندگی‌ای بیرون از آن لحظات داشته باشد. بچه پس از تولد هم به خودِ کاری تعلق ندارد، بلکه به خودِ بیرونی می‌رسد. اینجا پرسش اخلاقی صریح می‌شود: آیا می‌توان یک «شخص» (خودِ کاری) را فقط به‌مثابۀ ابزاری برای تحمل رنج آفرید و سپس نادیده گرفت؟

این رفتار غیرانسانی وقتی ممکن می‌شود که دیگران، خودِ کاری را کمتر از انسان بدانند. در سریال، خودِ بیرونی هلن به خودِ کاری‌اش پیام ویدیویی می‌فرستد و می‌گوید: «من یک انسانم. تو نیستی.» همین نگاه است که باعث می‌شود خودِ کاری‌ها در «اتاق استراحت» (break room) شکنجه شوند و نتوانند اعتراض کنند. اگر خودِ کاری به خود آسیب بزند، خودِ بیرونی هم آسیب می‌بیند (چون یک بدن)، اما باز هم بسیاری از شخصیت‌های سریال خودِ کاری را یک «عضو مصرفی» می‌بینند، نه یک انسان با حقوق.

تعادل کار و زندگی

امروزه همه می‌گویند «کار را به خانه نبر»، اما سریال Severance این ایده را تا انتها پیش می‌برد: جدایی کامل، به بهای از خودبیگانگی (alienation) و نادیده گرفتن حقوق یک نسخه از وجودمان. راستی، آیا ما هم در زندگی روزمره، سر کار «نقش» دیگری بازی نمی‌کنیم؟ درون‌گراها در محیط کار خود را برون‌گرا نشان می‌دهند. این ماسک زدن، نسخه‌ای ضعیف‌شده از جدایی است. سریال نشان می‌دهد که اگر این ماسک را بیش از حد جدی بگیریم، ممکن است فراموش کنیم کدام یک از «خود»هایمان واقعی‌تر است.

 سریال Severance مانند هر اثر فلسفی خوب، پاسخ نهایی نمی‌دهد. آیا خودِ کاری و خودِ بیرونی دو شخص متفاوت‌اند؟ به جان لاک بازمی‌گردیم: اگر خاطرات هویت می‌سازند، بله، آن‌ها دو نفرند. اما به بدن که نگاه می‌کنیم، یکی‌اند. شاید برندهٔ اصلی این معما خودِ سریال است که با تعلیق‌های پایانی‌اش مخاطب را مشتاق فصل دوم نگه می‌دارد. اما فراتر از داستان، آنچه برای ما انسان‌ها به جا می‌ماند، این پرسش است: آیا ما هم روزی به فناوری‌ای تن خواهیم داد که بخشی از وجودمان را از خاطراتش محروم کند؟ و اگر بدانیم که آن بخش «کمتر از انسان» دیده می‌شود، آیا باز هم رضایت می‌دهیم؟ شاید تماشای Severance، بیش از آنکه سرگرمی باشد، یک تمرین اخلاقی است برای همدلی با تمام نسخه‌های احتمالی خودمان، حتی آن‌هایی که هنوز به دنیا نیامده‌اند.